ΟΙ ΜΑΚΕΔΟΝΕΣ ΣΤΗΝ ΕΘΝΕΓΕΡΣΙΑ ΤΟΥ 1821

27 Μαρτίου, 2018


 

Ομιλία του κ. Ιωάννη Παπαλαζάρου, εκπαιδευτικού-συγγραφέα στην Κρύα Βρύση (24 Μαρτίου 2018)

Ως ορθόδοξοι χριστιανοί και ως Έλληνες, τιμούμε µια από τις λαµπρότερες επετείους του χριστιανικού και εθνικού µας εορτολογίου. Μια ημέρα φορέα και κομιστή ελπιδοφόρων και λυτρωτικών μηνυμάτων που μας ζωογονούν και μας αναβαθμίζουν ηθικά, γιατί ευαγγελίζονται τόσο την κατά σάρκα ενανθρώπιση του Σωτήρος Χριστού, όσο και τον μεγάλο απελευθερωτικό αγώνα για τη νεκρανάσταση του Γένους των Ελλήνων μετά από ταπεινωτική δουλεία πέντε αιώνων υπό τον οθωμανικό ζυγό. Η 25η Μαρτίου δικαίως αναγνωρίζεται ότι αποτελεί το κατ’ εξοχήν εµβληµατικό εθνικό ορόσηµο στη νεότερη ιστορία του Ελληνισµού.

Έχουµε συνηθίσει να ταυτίζουµε την επέτειο τοπικά, χρονικά και ιστορικά ως γεγονός που έχει σχέση αποκλειστικά µε το Μοριά και τη Ρούµελη. Απόψε θα επιχειρήσουμε να επαναπροδιορίσουμε την Εθνική Επέτειο και να την αναδείξουμε μέσα από τα επαναστατικά κινήματα των Μακεδόνων, μέσα από τη συμμετοχή και την προσφορά τους στους απελευθερωτικούς αγώνες τόσο στη Μακεδονία όσο και στη Νότια Ελλάδα.

Οι πραγµατικές διαστάσεις και οι προεκτάσεις της Εθνεγερσίας του 1821 είναι πολύ ευρύτερες και γεωγραφικά και χρονικά και ιστορικά από αυτές που γνωρίσαμε στα σχολικά μας βιβλία. Γιατί υπήρξαν πολλές και παράλληλες εξεγέρσεις και επαναστατικά γεγονότα και σε άλλα µέρη όπου διαβιούσαν Έλληνες, για τα οποία οι ιστορικές αναφορές και οι γνώσεις μας είναι δυστυχώς ελλιπέστατες.

Όλα αυτά τα επαναστατικά κινήµατα, µε αρχική κοιτίδα τους τις Παραδουνάβιες χώρες, και αµέσως µετά την Πελοπόννησο, τη Στερεά, τη Χαλκιδική, τον Όλυµπο, τη Νάουσα, δεν προέκυψαν τυχαία ή περιστασιακά, όπως από πολλούς πιστεύεται. Ήταν ενταγµένα σ” ένα ευρύτερο σχεδιασµό τοπικών εξεγέρσεων, που είχε εκπονηθεί από τον Υψηλάντη και τη Φιλική Εταιρεία, και προέβλεπε ότι θα έπρεπε να εκδηλωθούν ταυτόχρονα, ώστε να αποδυναµωθούν και οι δυνάµεις και οι δυνατότητες των Τούρκων να τις αντιµετωπίσουν αποτελεσµατικά.

Η έλλειψη όµως επαρκούς συντονισµού και η γνωστή μας παθογένεια με τις διχόνοιες, τους τοπικισµούς και την πολυδιάσπαση, επέφεραν την πλήρη σύγχυση και αποτυχία του σχεδίου των ταυτόχρονων κινηµάτων.
Εκτός από το επαναστατικό κίνηµα της Πελοποννήσου, που κι εκείνο πολλές φορές κινδύνεψε να εξανεμιστεί από τα φαινόμενα αυτά, όλες οι λοιπές εξεγέρσεις καταπνίγηκαν στο αίµα εν τη γενέσει τους. Ας πάρουμε όμως τα ιστορικά γεγονότα με τη χρονολογική τους σειρά και σημαντικότητα.

Υποταγή της Μακεδονίας στην Οθωμ. Αυτοκρατορία

Είναι γνωστό ότι το τελευταίο ηρωικό οχυρό της κραταιάς Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, η Κωνσταντινούπολη, η βασιλίδα της Ορθοδοξίας και της Ρωμηοσύνης, περιήλθε στην κυριαρχία του Μεχμέτ του Πορθητή στις 29 Μαΐου του 1453.

Η κατάρρευση και η αποσύνθεση της υπερχιλιετούς Αυτοκρατορίας είχε αρχίσει βαθμιαία από το 1204 με την καταστρoφική κατάληψή της από τους Φράγκους Σταυροφόρους και βαθμιαία τεμαχίσθηκε σε μικρά βασίλεια (Νικαίας, Πόντου) ή σε Δεσποτάτα (Ηπείρου, Μορέως), τα οποία συχνά τα συναντούμε να αλληλοσπαράσσονται.

Η Θεσσαλονίκη καταλήφθηκε αρχικά το 1387 από τους Οθωμανούς του Σουλτάνου Μουράτ Α”. Λίγα χρόνια αργότερα, το 1403, λόγω ήττας του Τούρκων από τους Μογγόλους του Ταμερλάνου, εγκαταλείφθηκε η πόλη και παραδόθηκε στον Βυζαντινό Άρχοντα Ανδρόνικο. Το 1423 ο Ανδρόνικος, αντιμετωπίζοντας νέα τουρκική απειλή, παρέδωσε τη Θεσσαλονίκη στους Βενετούς. Ακολούθησε βενετοτουρκικός πόλεμος και η πόλη περιήλθε οριστικά στην κυριαρχία των Τούρκων στις 29 Μαρτίου του 1430. Η πόλη είχε σχεδόν ερημώσει. Ο Σουλτάνος Μουράτ Β” έφερε 1.000 εποίκους από τα Γιαννιτσά για να δώσει ξανά ζωή στην έρημη πόλη.

Οι υπόλοιποι τόποι της Μακεδονίας και μεταξύ αυτών και περιοχές Γιαννιτσών, Έδεσσας και Αλμωπίας, είχαν ήδη υποταχθεί στους Οθωμανούς, χωρίς σοβαρές αντιστάσεις, μεταξύ των ετών 1370-1380.

Η περιοχή των Γιαννιτσών κατακτήθηκε από τον Αχμέτ Εβρενός, γιο χριστιανού εξωμότη, κυβερνήτη της Προύσας. Στρατηγός 3 Σουλτάνων (Μουράτ Α΄ Βαγιαζίτ, Μουράτ Β΄) κατέκτησε: Θράκη Μακεδονία, Κόσσοβο. Του αποδόθηκαν οι τίτλοι: Γαζή (τροπαιούχος) και Μπαμπά (ιερό πρόσωπο).

Εγκαταστάθηκε στο Βαρδάριο (σημερινή θέση πόλεως Γιαννιτσών). Τη νέα πόλη ονόμασε Γενιτζέ Βαρντάρ και την ανέδειξε σε σπουδαίο διοικητικό, εμπορικό και προσκυνηματικό κέντρο των Οθωμανών.

Η Κ. Μακεδονία περιήλθε στην κυριαρχία του Αλή-Πασα από το 1798 και πολλά από τα χωριά της περιοχής μας τα διαχειριζόταν ως τσιφλίκια του.
Διοικητικά η Μακεδονία χωρίζονταν σε τρεις μεγάλες δ/κές περιφέρειες: τα Βιλαέτια Θεσ/νίκης, Μοναστηρίου και Σκοπίων. Κάθε Βιλαέτι χωριζόταν σε Σαντζάκια (Νομούς) και κάθε Σαντζάκι σε Καζάδες (Επαρχίες). Ο σημερινός Ν. Πέλλας είχε τρεις Καζάδες: Βοδενών, Γενιτσών και Καρατζόβας και υπαγόταν στο Σαντζάκι Θεσσαλονίκης.

Δεινοπαθήματα και αντιδράσεις υπόδουλων Μακεδόνων

Βαρύτατες φορολογίες και χαράτσια, εξευτελισμοί και εξανδραποδισμοί, ληστρικές επιδρομές ατάκτων κυρίως Τουρκαλβανών, παιδομαζώματα και βίαιοι εξισλαμισμοί (Βαλαάδες και Βλαχομογλενίτες) και κάθε είδους αυθαιρεσίες, ήταν η καθημερινή τους μεταχείριση.

Προεπαναστατικά Κινήματα στη Μακεδονία

Αντιδράσεις των Μακεδόνων εναντίον της οθωμανικής δουλείας και βίας, με επαναστατικά κινήματα ή τοπικές εξεγέρσεις, εκδηλώνονταν σε κάθε ευκαιρία.

1. Μετά τη ναυμαχία της Ναυπάκτου (1571) όπου οι ναυτικές δυνάμεις Ισπανίας και Βενετίας διέλυσαν τον οθωμανικό στόλο, οι Μητροπολίτες Γρεβενών Τιμόθεος και ο Διονύσιος ο Φιλόσοφος προκάλεσαν τοπικές εξεγέρσεις σε Δυτ.Μακεδονία και Θεσσαλία (θανατώθηκαν 30.000 χριστιανοί ως αντίποινα).

2. Εξέγερση προκλήθηκε και στη Θεσ/νίκη το 1687 όταν ο βενετικός στόλος του Φραγκίσκου Μοροζίνι (το 1688 λεηλάτησε τον Παρθενώνα) μπήκε στο λιμάνι της πόλης, αλλά μόλις εμφανίστηκε ο οθωμανικός στόλος άνοιξε πανιά φυγής.

3. Επί Μεγ.Πέτρου, στα Ορλωφικά (1770), κάποια κινητοποίηση σημειώθηκε και στη Μακεδονία από τον λοχαγό του ρωσικού στρατού Γ. Παπαζώλη, Σιατιστινό, αλλά δεν απέδωσε παρά μόνο σκληρά τουρκικά αντίποινα.

4. Στη Νάουσα το 1705 οι Τούρκοι, με τον Αχμέτ Τσελεμπή, επεχείρησαν να στρατολογήσουν 50 αγόρια για τις μονάδες των γενιτσάρων. Αντέδρασαν δυναμικά οι Ναουσαίοι με επικεφαλής τον Ζήση Καραδήμο και κατέσφαξαν τους στρατολόγους (μοναδική περίπτωση τοπικής αντίστασης).

5. Το 1772 οργανώνεται εξέγερση στην Κ. και Δ. Μακεδονία με την παρότρυνση του Σωτηρίου Λευκαδίου, ιατρού και ταγματάρχη του ρωσικού στρατού. Πρωταγωνίστησαν Επίσκοποι της περιοχής με επικεφαλής τον Μελέτιο Εδέσσης και τον Δανιήλ Βεροίας. Συγκρότησαν 25 αρματολικά σώματα έτοιμα για δράση. Οι Τούρκοι εξουδετέρωσαν τις κινήσεις με συλλήψεις και σφαγές, αφού οι Ρώσοι δεν έδειξαν κανένα ενδιαφέρον. Ακολούθησε η ρωσοτουρκική συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή με κάποιες αμνηστίες και περιορισμένα θρησκευτικά προνόμια

6. Από τα μέσα του 18ου αι. ήταν σε δράση τα αρματολίκια Γρεβενών -Βλαχάβας, Νάουσας-Ρομφέης, Ολύμπου-Λαζαίοι, Βλάστης-Φαρμάκης, Βέροιας-Καρατάσος και Βοδενών Γάτσος. Το 1782, επί Αικατερίνης της Μεγάλης, εξεγέρθηκαν αλλά εγκαταλείφθηκαν στο έλεος και στη μανία των Τούρκων. Διαλύθηκαν το 1803 από τον Αλή Πασά.

7. Το 1814 ιδρύθηκε στην Οδησσό η Φιλική Εταιρεία. Από τα μέλη της, τα 18, ήσαν Μακεδόνες. Ο Φαρμάκης Ιωάννης, ως «Απόστολος και Αρχηγός Αφιερωμένων», μύησε: Τους Μητροπολίτες Σερρών Χρύσανθο (Γραμματικό) και Γρεβενών Άνθιμο, τον Πατριάρχη Γρηγόριο Ε΄ (εθνομάρτυρα), τον Ζιάκα από Γρεβενά, τον Καφταντζόγλου, τον Διαμαντή Νικολάου από Κολινδρό.

8. Λίγο νωρίτερα, το 1798, ο Πρωτοµάρτυρας της λευτεριάς Ρήγας Φεραίος θανατώθηκε µε τον αγριότερο τρόπο στα υπόγεια του Πύργου Νεµπόϊτσα του Βελιγραδίου. Μαζί του και τρεις νεαροί Μακεδόνες: ο Θεοχάρης Τουρούντζιας από τη Σιάτιστα και τα αδέλφια Γιάννης και Παναγιώτης Εµµανουήλ από την Καστοριά. Παραδόθηκαν από την αυτοκρατορική αστυνοµία της Αυστρίας στις τουρκικές αρχές µε αντάλλαγµα την ελεύθερη ναυσιπλοΐα στο Δούναβη … Με τέτοιες επονείδιστες συναλλαγές αντιµετώπιζαν κάποιες ευρωπαϊκές κυβερνήσεις τη λαχτάρα των υπόδουλων Ελλήνων για λευτεριά …

Οι Ευρωπαϊκές Κυβερνήσεις για την Ελληνική Επανάσταση

Πρέπει να τονίσουμε εδώ ότι ευρωπαϊκοί λαοί φιλέλληνες υπήρξαν, ευρωπαϊκές κυβερνήσεις φιλελληνικές δεν υπήρξαν. Αξίζει στο σημείο αυτό να παραθέσουμε μερικές επισημάνσεις σχετικές με τη στάση των ευρωπαϊκών κυβερνήσεων:

-Τον Οκτώβριο του 1821 ο Υπουργός Εξ/κών της Αυστρίας Μέτερνιχ, με υπόμνημά του, ζήτησε από τα Ευρωπαϊκά Ανακτοβούλια την αποκήρυξη της Ελληνικής Επαναστάσεως: «Η ανταρσία των Ελλήνων πρέπει να αντιμετωπισθεί και να παταχθεί παραδειγματικά και αποτελεσματικά από όλες τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις προς διατήρησιν της υφιστάμενης τάξεως (status qvo)».

-Η πολιτική της Ιεράς Συμμαχίας (Ρωσία, Αυστρία, Γαλλία, Αγγλία, Πρωσία) άλλαξε μετά το 1822 από τον Άγγλο Υπουργό Εξ/κών Κάνιγκ και ειδικά μετά το 1824, όταν η Αγγλία έδωσε δάνεια στην Ελλάδα.

-Δεν πρέπει να λησμονούμε ότι την οριστική παλινόρθωση της εθνικής μας ανεξαρτησίας την οφείλουμε στη στάση των ευρωπαϊκών δυνάμεων απέναντι στην Τουρκία, που προέκυπτε από τα συμφέροντά τους και μόνο επί των Βαλκανίων και της Μεσογείου (Ναυμαχία Ναυαρίνου 20-10-1827 και Συνθήκη Λονδίνου 3-2-1830).

Η κήρυξη της Επαναστάσεως

Η κήρυξη της ελληνικής επαναστάσεως άρχισε από τις παρα¬δουνάβιες χώρες από τον Αλέξανδρο Υψηλάντη, τον Φεβρουάριο του 1821, με τη γνωστή τραγική της κατάληξη, και με τον ηρωικό θάνατο δύο κορυφαίων Μακεδόνων αγωνιστών, Ιωάννη Φαρμάκη και Γιωργάκη Ολύμπιου

Ο Γιωργάκης Ολύμπιος, καταγόταν από το Λειβάδι του Ολύμπου, από τη μεγάλη αρματoλική οικογένεια των Λαζαίων. Μετά την διάλυση των κλεφταρματολικών σωμάτων του Ολύμπου, κατέφυγε στη Σερβία όπου συνεργάστηκε στενά με τον ηγεμόνα των Σέρβων Καραγιώργεβιτς και αργότερα πέρασε στην Μολδοβλαχία, όπου μυήθηκε από τους πρώτους στη Φιλική Εταιρεία και διορίστηκε από τον Αλέξανδρο Υψηλάντη Αρχιστράτηγος των στρατευμάτων του Δουνάβεως.

Μετά την αποτυχημένη κατάληξη του κινήματος του Υψηλάντη, ο Ολύμπιος επεχείρησε, με το ολιγάριθμο σώμα που του απόμεινε, να κατέλθει στη Μακεδονία για να συνεχίσει τον αγώνα. Αποκλείστηκε όμως στη Μονή του Σέκου, με τον υπαρχηγό του Ιωάννη Φαρμάκη από την Βλάστη Κοζάνης, όπου, μετά από σκληρή μάχη σώμα με σώμα με του Τούρκους, ανατινάχτηκε με τους άντρες του, βάζοντας φωτιά στην πυριτιδαποθήκη του καμπαναριού.

Η γυναίκα του η Στάνα, σερβικής καταγωγής, πρόσφερε υπέρ του απελευθερωτικού αγώνα του ελληνικoύ λαού 5.500 χρυσά φλουριά, ό,τι είχε απομείνει από την περιουσία τους. Μετά την απελευθέρωση ήρθε με τα τρία παιδιά της στην Ελλάδα, ελπίζοντας σε μια ανάλογη εκτίμηση των υπηρεσιών τους από το Eλληνικό Κράτος, αλλά ματαίως. Έζησε και πέθανε κι αυτή και τα παιδιά της μέσα στη φτώχεια, στην άγνοια και στην εγκατάλειψη.

Ακολούθησε η εξέγερση στην Πελοπόν¬νησο, η οποία, παρά τις αδυναμίες της, πήρε τη μορφή οργανω¬μένου εθνικού κινήματος. Η επανάσταση γενικεύθηκε και επεκτά¬θηκε από την Ανατολική Στερεά μέχρι την Ήπειρο και στις αρ¬χές Μαΐου του 1821 το μήνυμά της πέρασε στη Θεσσαλία με τον Άνθιμο Γαζή.

Στα µέσα του Μαΐου του 1821, εξεγέρθηκαν τα Μαντεµοχώ¬ρια και η Κασσάνδρα της Χαλκιδικής µε τον Εµµανουήλ Παπά, όπου, όµως, το επαναστατικό κίνηµα άντεξε µέχρι τα τέλη του Οκτώβρη, οπότε, πολυάριθµα τουρκικά στρατεύµατα, υπό τον Μεχµέτ Εµίν Πασά (Εμπού Λουμπούτ) έπνιξαν στο αίµα τη Θεσσαλονίκη (Κανλί –Κουλέ) και την επαναστατηµένη Χαλκιδική.

Μαζί µε την επανάστασή της Χαλκιδικής έσβησε πρόωρα, πνιγµένη στην απελπισία της αποτυχίας και στο παράπονο της εγκατάλειψης, και η καρδιά του φλογερού Σερραίου πατριώτη, Εµµανουήλ Παπά.

Ο Εμμανουήλ Παπάς ήταν μεγαλέμπορος, και τραπεζίτης από τη Δοβίστα Σερρών. Το 1819 μυήθηκε στην Φιλική Εταιρεία και με εντολή του Υψηλάντη, διορίσθηκε ηγέτης της επαναστάσεως στην Αν. Μακεδονία και Χαλκιδική.

Με πολεμικό πλοίο κατάφορτο με πολεμοφόδια, αγορασμένα από τον ίδιο, κατέπλευσε στο Άγιον Όρος, όπου, με τη βοήθεια των Αγιορειτών Μοναχών, ξεσήκωσε τα Μαντεμοχώρια, τον Πολύγυρο και την Κασσάνδρα, σε επανάσταση. Μάταια όμως περίμενε τη βοήθεια που επίμονα ζητούσε από τη Νότια Ελλάδα, από τον Υψηλάντη, τους Υδραίους και τους Ψαριανούς.

Πολύ σύντομα το κίνημα κατεστάλη από τον αιμοσταγή Εμπού Λουμπούτ και η Χαλκιδική πνίγηκε στο αίμα. Ο ίδιος ο Εμμανουήλ Παπάς, αναγκάστηκε να καταφύγει στην Ύδρα, συντετριμμένος και βαθύτατα κλονισμένος από τη δραματική έκβαση της επανάστασης. Η καρδιά του δεν άντεξε. Πέθανε στο πλοίο από συγκοπή σε ηλικία 48 ετών. Είχε προσφέρει όλη του την περιουσία στον αγώνα για την ελευθερία της Ελλάδος και 4 από τους 7 γιους του, που σκοτώθηκαν πολεμώντας στη Νότια Ελλάδα, στο Μεσολόγγι, στο Νιόκαστρο, στο Καματερό, στην Αταλάντη.

Εμμανουήλ Παπάς

 

Επανάσταση Νάουσας 1822

Ακολούθησε η επανάσταση της ηρωικής Νάουσας τους πρώτους µήνες του 1822. Η Νάουσα, από τις πιο όµορφες πολιτείες της Μακεδονίας, ήταν η ευνοούµενη πόλη της εκάστοτε Βαλιντέ Σουλτάνας, µε τα σχετικά προνόµιά της. Στην εκπνοή του 18ου αιώνα, αναδείχτηκε σε Σούλι της Μακεδονίας για τον Αλή πασά, που πάσχισε λυσσωδώς επί µια 10ετία περίπου να την καταλάβει.

Στις πολεµικές επιχειρήσεις της επαναστατηµένης πόλης πρωτοστάτησαν οι πολέµαρχοι του Βερµίου, ο Καρατάσος και ο Αγγελής Γάτσος µε εκατοντάδες νέων πολεµιστών που προέρχονταν από τα χωριά της Νάουσας, των Βοδενών και της Καρατζόβας, ο τοπικός πολιτικός άρχοντας Ζαφειράκης Θεοδοσίου, οι οπλαρχηγοί της περιοχής Διαµαντής Νικολάου, Μπίνος, Συρόπουλος, Γούλας Δράσκου, Καραµήτσος, Δεληδήµος, Σιουγκαραίοι και άλλοι κ. ά.

Η επανάσταση και η αντίσταση των Ναουσαίων, προσέλαβε δραµατικές εξελίξεις και διαστάσεις µετά τον αποκλεισµό της πόλης και την έλλειψη ενισχύσεων και ανεφοδιασµού της. Διαδραµατίσθηκαν συγκλονιστικέ ς σκηνές µαχητικότητας και αυτοθυσίας των υπερασπιστών της και αναδείχτηκαν µορφές απαράµιλλου ψυχικού µεγαλείου και γενναιότητας.

Το µατωµένο Κιόσκι της πόλης, οι ναοί, οι πύργοι της και ο ιστορικός της πλάτανος, έγιναν ο τόπος µαρτυρίου και το ικρίωµα όπου κατακρεουργήθηκαν ή απαγχονίστηκαν από τον Εµπού Λουµπούτ Πασά χιλιάδες Ναουσαίων.

Τα άγρια νερά του καταρράκτη της Αράπιτσας, έγιναν το Ζάλογγο της Μακεδονίας για 13 ηρωικές Ναουσαίες, που, µε τα µωρά στην αγκαλιά τους, προτίµησαν το θάνατο στο σκοτεινό βάραθρο από την ατίµωση.

Οι οικογένειες των οπλαρχηγών σύρθηκαν σιδηροδέσµιες στη Θεσσαλονίκη, όπου θανατώθηκαν µε φριχτά βασανιστήρια ή πουλήθηκαν στα χαρέµια και στα σκλαβοπάζαρα της Ανατολής. Ανάµεσά τους η γυναίκα και οι τέσσερις κόρες του Αγγελή Γάτσου, ενώ ο µικρός γιος του κρατήθηκε ως όµηρος σε τουρκικά στρατόπεδα κοντά στη Σιάτιστα και απελευθερώθηκε πολλά χρόνια αργότερα µε τη µεσολάβηση του Καποδίστρια. Η γυναίκα του απελευθερώθηκε 17 χρόνια αργότερα, το 1839, δυο µήνες πριν φύγει από τη ζωή ο γηραιός πολέµαρχος.

Νάουσα 1822

 

Ο Αναστάσιος Καρατάσος, ο γερο-Καρατάσος, όπως οι περισσότεροι τον αποκαλούσαν, γεννήθηκε στον Δοβρά της Βέροιας. Τη νεανική του ηλικία την πέρασε στην κλεφτουριά, κοντά στους περίφηµους Λαζαίους.
Σύντοµα συγκρότησε δικό του σώµα, επιβλήθηκε στην περιοχή και αναγνωρίσθηκε ως ο σηµαντικότερος αρµατολός του Βερµίου.

Ήταν ο φυσικός της αρχηγός της επαναστάσεως στη Νάουσα, γι” αυτό και οι Τούρκοι ξέσπασαν µε τον αγριότερο τρόπο στην οικογένειά του. Έχασε όλη του την περιουσία και τα περισσότερα µέλη της οικογενείας του, τη γυναίκα του, τέσσερεις από τους έξι γιους του και τις δυο του κόρες. Πέθανε στη Ναύπακτο το 1830 και τάφηκε δηµοσία δαπάνη, όχι για λόγους απόδοσης κάποιας τιµής, αλλά γιατί τα περιουσιακά του στοιχεία δεν έφταναν να καλύψουν ούτε τα έξοδα της κηδείας του.

Καρατάσος

 

Ο Αγγελής Γάτσος, συντοπίτης µας, αγωνιστής µε απαράµιλλο θάρρος και αποφασιστικότητα. Γεννήθηκε στους Σαρακηνούς της Αλµωπίας και σ” όλη του τη ζωή υπήρξε µαχητικός, ρωµαλέος, φιλόδοξος και προπαντός γενναίος.

Με τα προσόντα του αυτά γρήγορα αναδείχτηκε οπλαρχηγός, επικεφαλής του αρµατολικίου των Βοδενών. Μυήθηκε στη Φιλική Εταιρεία και επικεφαλής σώµατος 300 ανδρών, συµµετείχε σε όλες τις ένοπλες εξεγέρσεις και τα επαναστατικά κινήµατα του Βερµίου, στενά συνεργαζόµενος µε τον οπλαρχηγό της περιοχής Καρατάσο και τον προύχοντα της Νάουσας Ζαφειράκη Θεοδοσίου.

Μετά την αποτυχία των κινηµάτων και το ολοκαύτωµα της Νάουσας (Απρίλιος 1822) ο Γάτσος, µε τον γερο-Καρατάσο και άλλους Μακεδόνες οπλαρχηγούς, τον Διαµαντή Νικολάου, τον Δουµπιώτη, τον Συρόπουλο κ.ά. κατέβηκαν στη Ν. Ελλάδα, στη Ρούµελη και στο Μοριά, όπου συνέχισαν να αγωνίζονται στα Άγραφα µε τον Καραϊσκάκη, στο Μεσολόγγι κατά την ηρωική του αντίσταση, στο Σούλι και στο Πέτα, στην καταστροφή του Δράµαλη στα Δερβενάκια µε τον Γέρο του Μοριά, στη Στερεά µε τον Οδυσσέα Ανδρούτσο, στο Τρίκερι, στην Εύβοια και στις συγκρούσεις της Αταλάντης, πολεµώντας µε τους άλλους Έλληνες για την ελευθερία της Πατρίδος.

Μετά την απελευθέρωση, με τη φροντίδα του Ι. Καποδίστρια, εγκαταστάθηκε µε εκατοντάδες άλλους Μακεδόνες στην Αταλάντη του Ν. Φθιώτιδας, σε µια συνοικία που τιμητικά ονομάζεται μέχρι σήμερα «Νέα Πέλλα».
Οι περισσότεροι από αυτούς είχαν χάσει τις οικογένειες και τις περιουσίες τους, κι έζησαν πάµπτωχοι, αγνοηµένοι και παραµεληµένοι από το Ελληνικό Κράτος.

Στον Αγγελή Γάτσο απονεµήθηκε από τον βασιλιά Όθωνα, τιµητικά και µόνον, ο βαθµός του Συνταγµατάρχη της Φάλαγγος μ’ ένα δίπλωμα κι ένα παράσημο και πέθανε στην Αταλάντη το 1839, λησµονημένος από όλους.

Στα επίσημα Μητρώα των Αγωνιστών του Εικοσιένα αναφέρεται ότι συμμετείχαν 103 ανώτεροι αξιωματικοί Μακεδόνες οπλαρχηγοί, 101 υπαξιωματικοί κι εκατοντάδες στρατιώτες, ναυτικοί και πολιτικοί. Να σημειωθεί ότι στη συντριπτική τους πλειονότητα δεν γνώριζαν ούτε λέξη από ελληνικά.

Γάτσος Αγγελής

Πώς εκφράσθηκαν για τους αγώνες των Μακεδόνων

Ο Χρήστος Σκαρλάτος-Βυζάντιος, αγωνιστής και ιστορικός της Επαναστάσεως του 1821 (1805-1877), περιγράφει ως εξής τους Μακεδόνες: «Οι άνδρες αυτοί υπήρξαν εξαιρετικοί πα¬τριώται, αφιλοκερδείς, καρτερικοί εις τας κακουχίας και στερή¬σεις, ανδρείοι εν πολέµω και ευπειθέστατοι. Ήλθον εις την Ελλά¬δα, δια να υπηρετήσουν την πατρίδα, µη έχοντες ενταύθα οικείους ή γνωρίµους, και εύρον καταφύγιον έντιµον εις τους αγώνας του Έθνους… ».

Ο Κολοκοτρώνης, αναφερόμενος στη Μάχη στα Δερβενάκια, τονίζει το απαράμιλλο θάρρος των Μακεδόνων και την υποδειγματική τους αγωνιστικότητα.

Ο Φώτιος Χρυσανθόπουλος, γνωστός ως Φωτάκος, υπασπιστής του Θ. Κολοκοτρώνη, γράφει: « Ο περίφηµος καπετάνιος Γάτσος, ων εις τα όπλα εκ γενετής, και οι στρατιώται του Μακεδόνες επολέµησαν εις τα Βασιλικά και τα Δερβενάκια γενναίως και οι Πελοποννήσιοι ευχαριστήθηκαν πο¬λύ, διότι είδον άνδρας, έχοντας ζήλον και εθνισµόν µέγαν».

Ο Χριστόφορος Περαιβός, Μινίστρος επί του Πολέμου, αφού εκθειάζει τα προσόντα του Γάτσου, τον προσκαλεί να υπερασπιστεί την Θεσσαλία (1823):
«Η Διοίκησις, Γενναιότατε καπετάν Γάτσο, γνωρίζουσα την αξιότητά σας, την φρονιμάδα σας, την εμπειρίαν και τον ένθερμον ζήλον σας δια την πατρίδα, σας διορίζει με τον Καρα-Τάσον να σταθείτε εις του Βόλου τα χωρία». Τους υπόσχεται δε πλήρη εφοδιασμό και μισθοδοσία τους.

Ο Μακρυγιάννης αναφέρεται συχνά στη φιλία που τον συνέδεε με τους Αγγ. Γάτσο και Καρατάσο και τους κοινούς όρκους όπου είχαν δώσει για την ελευθερίαν της Πατρίδος.

Τον Ιούνιο του 1824 έχουμε τον δραματικό αποκλεισμό και το ολοκαύτωμα των Ψαρών, όπου ηρωικά θυσιάζονται 1.027 Μακεδόνες, γεγονός ελάχιστα γνωστό (παντελώς άγνωστο).

Ο Ναύαρχος Μιαούλης, ανήσυχος για τους κινδύνους που απειλούσαν και την ιδιαίτερη πατρίδα του την Ύδρα, στέλνει επιστολή στους προκρίτους της Ύδρας στις 12-7-1824, όπου συνιστά:
«Οι Ολύμπιοι Καπετάνιοι Αγγελής Γάτσος, Καρατάσος και λoιπoί περιμένουν ανυπομόνως ώραν την ώραν δια¬ταγήν να τρέξωσιν όπου είναι ανάγκη. Η ανδρεία και η επιμονή των ειρημένων αρκετά σας είναι γνωστή. Μη χάσωμεν τους αν¬δρείους αυτούς, οι οποίοι δύνανται να μας χρησιμεύσουν εις την Ύδραν και όπου αλλoύ είναι χρεία. Ταχύνατε όσον ημπορείτε την μετακόμισίν των».

Το Εκτελεστικό της Προσωρινής Διοίκησης επαινεί την αγωνιστικότητά τους και τους υπόσχεται ανταμοιβές. Γράφει στους Μακεδόνες Στρατηγούς:
«Εστάθητε πάντοτε υπερασπισταί της πατρίδος και των νόμων της. Η Διοίκησις επήνεσε την προθυµίαν σας, την υπα¬κοήν σας και τον ζήλον σας Τοιαύτην ιδέαν έχουσα περί της γεναιότητός σας, σας βεβαιώνει ότι θέλει εν καιρώ σας ανταµείψει αξίως και θα λάβητε παρ αυτής την προσήκουσαν ανταµοιβήν σας».
Η ανταμοιβή τους ήταν ο εξαναγκασμός τους να παρακαλούν και να ζητιανεύουν στα χωριά για να ταΐσουν τους άντρες τους και κάποια στρατιωτικά αξιώματα που τους απονεμήθηκαν χωρίς αντίκρισμα. Στρατηγός ο Καρατάσος, Συντ/ρχης ο Γάτσος με συντάξεις της πείνας. Πέθαναν κυριολεκτικά στην ψάθα.

Κατηγορήθηκαν κατά καιρούς ότι ασκούσαν πειρατεία στο Αιγαίο για να εξασφαλίζουν τροφοδοσία στις οικογένειές τους ή ότι αιχμαλώτιζαν Τούρκους αξιωματούχους για να τους ανταλλάσσουν στη συνέχεια με αιχμαλώτους συγγενείς τους, αυτό όμως ήταν συνήθης πολεμική πρακτική.

Αυτή είναι η μοίρα των πραγματικών αγωνιστών. Θυμηθείτε τον βίο και τη δράση των Κολοκοτρώνη, Πλαπούτα και Νικηταρά, τις φυλακές που κατάληξαν και τις θανατικές τους καταδίκες. Στις κρίσιμες και εμπόλεμες καταστάσεις, επωφελούνται συνήθως οι τυχοδιώκτες και οι γλύφτες της Εξουσίας.

Οι Μακεδόνες αγωνιστές στάθηκαν μακριά από τους τυχοδιωκτισμούς, από τη διχόνοια (τη δολερή) και τους εμφύλιους σπαραγμούς που τακτικά ξεσπούσαν στη Ν.Ελλάδα, για την εξουσία και τις απολαβές της και έφερναν συχνά την Επανάσταση στο χείλος της καταστροφής.

Η γνώση της ιστορικής αλήθειας και η ιστορική µνήµη, δεν ερµηνεύουν µόνο το παρελθόν, καλλιεργούν την εθνική αυτογνωσία, γίνονται βιώµατα, πείρα και παραδείγµατα, που µας προστατεύουν και µας καθοδηγούν στην πορεία µας προς το µέλλον. Οι ρίζες και οι καταβολές µας, οι συµπεριφορές, τα πάθη και τα λάθη µας, επιβάλλεται να τα σεβόµαστε, να τα µελετούµε µε τη δέουσα προσοχή και να παραδειγµατιζόµαστε από αυτά.

Μελετώντας τη νεότερη ιστορία μας µέσα από τα σχολικά εγχειρίδια, για τα επαναστατικά κινήµατα της Μακεδονίας κατά την περίοδο της επαναστάσεως του 1821, διαπιστώνουµε ότι αυτά αναφέρονται απελπιστικά ακροθιγώς. Όπως και οι πληροφορίες για τη δράση των πρωταγωνιστών τους είναι απογοητευτικά ελλιπείς, έως ανύπαρκτες. Κι όµως πρόκειται για πραγµατικούς ήρωες, για ριψοκίνδυνους πολέµαρχους, που αντιστάθηκαν µε απίστευτη γενναιότητα και αυταπάρνηση ενάντια σε όσους επιχείρησαν να τους στερήσουν την ελευθερία ή να αλλοτριώσουν τη εθνική τους συνείδηση. Κι όταν χάθηκαν οι ελπίδες της επαναστατημένης Μακεδονίας, προσέτρεξαν στη Νότια Ελλάδα και πολέμησαν στο πλευρό των επαναστατηµένων Ελλήνων, γιατί τους ένιωθαν αδελφούς όμαιμους και ομότροπους κι ας μη γνώριζαν καν τη γλώσσα τους.

Ο πολύπαθος βίος και η αγωνιστικότητά τους εκπέμπουν πολύτιµα μηνύματα ήθους και αυτοθυσίας, προσφέρουν άριστα πρότυπα υποµονής και αντοχής στις κακουχίες, πατριωτισµού και πίστης προς τον Θεό και δίνουν διαχρονικά γενναίες και αποστοµωτικές απαντήσεις σ” αυτούς που έχουν την αναίδεια και το θράσος να αµφισβητούν την ελληνικότητα της Μακεδονίας και τον ελληνισμό των Μακεδόνων ή να τους θεωρούν αλύτρωτους αδελφούς των.

Έχουµε χρέος να τους θυµόµαστε, να τους τιµούµε και να τους ευγνωµονούµε, γιατί χάρη στους αγώνες και τις θυσίες τους εµείς σήµερα απολαµβάνουµε το υπέρτατο αγαθό της ελευθερίας.

Κατηγορία: Νεότερη ΕλλάδαΤα νέα της Εταιρείας

© 2007 - 2018 - Ιστορική και Λαογραφική Εταιρεία Γιαννιτσών "Ο Φίλιππος"
Διεύθυνση: Δημάρχου Στάμκου 1 58100 Γιαννιτσά, Τηλέφωνο: 2382083684, email: filippos@fileg.gr